"Prevention is better than Cure"
1.ตรวจจับเร็ว (Timely Detection)
เป้าหมาย: ค้นหาเหตุการณ์ผิดปกติหรือการเกิดโรคให้เร็วที่สุด เพื่อลดโอกาสแพร่ระบาด
กระบวนการเฝ้าระวังทางระบาดวิทยาและการข่าวกรองทางการแพทย์ที่มีความไวสูง (High Sensitivity) ในการตรวจจับ คัดกรอง และยืนยันความผิดปกติของสถานการณ์สุขภาพ สิ่งแวดล้อม หรือภัยคุกคามทางชีวภาพในพื้นที่ปฏิบัติการ ได้อย่างรวดเร็วตั้งแต่ระยะเริ่มแรก (Early Warning) ก่อนที่ภัยคุกคามนั้นจะขยายตัวจนส่งผลกระทบต่อภารกิจ
2.ตอบโต้ทัน (Rapid Response)
เป้าหมาย: จำกัด สกัดกั้นการแพร่ระบาดของโรคโดยเร็วที่สุดเมื่อมีการตรวจพบและมิให้เกิดการระบาดซ้ำ
ทีม JIT เข้าควบคุมสถานการณ์ วินิจฉัยแยกโรค ตัดวงจรการแพร่กระจายและจำกัดเขตพื้นที่เกิดเหตุ (Containment)ทันทีที่ระบบเฝ้าระวังส่งสัญญาณเตือน โดยใช้ทรัพยากรที่มีความยืดหยุ่นและคล่องตัวสูงเพื่อหยุดยั้งความเสียหายให้จบลงเร็วที่สุด
3.ป้องกันได้ (Force Prevention)
เป้าหมาย: ลดความเสี่ยงของการเกิดโรคซ้ำ และสร้างความยั่งยืนในการควบคุมโรค
การดำเนินมาตรการเชิงรุก (Proactive Measures) เพื่อทำลาย ขัดขวาง หรือตัดวงจรปัจจัยเสี่ยงภายนอกและแหล่งรังโรคในพื้นที่ปฏิบัติการตั้งแต่ต้นทาง เพื่อป้องกันไม่ให้ภัยคุกคามทางชีวภาพ พฤติกรรม หรือสิ่งแวดล้อม สามารถหลุดรอดเข้ามาสัมผัส หรือก่อให้เกิดอันตรายต่อกำลังพลได้ เป็นการขยายขอบเขตจากแค่การตั้งรับปกป้องตัวเอง (Protection) ไปสู่การ "ตัดไฟแต่ต้นลม" (Prevention)
Field Epidemiology
สถานการณ์โรคติดต่อของประเทศไทย
Priority disease
ลำดับโรคติดต่อที่ต้องเฝ้าระวังระดับจังหวัด/อำเภอ
DDS
สถานการณ์โรคติดต่อที่ต้องเฝ้าระวัง ตาม พ.ร.บ.โรคติดต่อ พ.ศ. 2558
DDS เหล่าทัพ
สถานการณ์โรคติดต่อที่ต้องเฝ้าระวังฯ ของ รพ. นอกสังกัด สป.สธ.
Syndromic surveillance
การเฝ้าระวังกลุ่มอาการ
SAT & JIT
Situation Awareness Team (SAT) เป็นทีมที่มีความสามารถในการรวบรวมข้อมูล ติดตาม ตรวจจับ วิเคราะห์ และประเมินสถานการณ์ พร้อมทั้งแจ้งเตือนผู้บริหารและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อพิจารณาตอบสนองต่อสถานการณ์นั้นๆ มีหน้าที่รับแจ้งเหตุ ตรวจสอบ ตรวจสอบยืนยัน (Verify) วิเคราะห์สถานการณ์ และประเมินความเสี่ยง (Situation analysis and Risk assessment) การรายงานต่อ (Reporting/ Notification) สรุปและเขียนรายงาน
Joint investigation Team (JIT) เป็นทีมที่มีความสามารถในการเฝ้าระวัง สอบสวน ควบคุมโรคหรือภัยสุขภาพ ค้นหาสาเหตุ และแหล่งรังโรค เพื่อนำไปสู่การควบคุมและป้องกัน พร้อมทั้งส่งต่อข้อมูลที่ได้จากการปฏิบัติการกลับไปยังผู้บริหารและผู้ที่เกี่ยวข้องอย่างทันท่วงที
Surveillance
การเฝ้าระวังทางด้านสาธารณสุข (Public health Surveillance) คือ กระบวนการจัดเก็บ วิเคราะห์ และแปลผลข้อมูลทางสาธารณสุขที่เป็นไปอย่างต่อเนื่องและมีระบบ รวมถึงการนำข้อมูลที่วิเคราะห์ได้ไปเผยแพร่ และใช้ให้เกิดประโยชน์ในด้าน การวางแผน การจัดทำมาตรการป้องกัน และควบคุมปัญหาสาธารณสุข รวมถึงการประเมินผลมาตรการอย่างทันท่วงที
ธรรมชาติของระบบเฝ้าระวังโรค โดยปกติความครอบคลุมของการรายงานโดยไม่จำเป็นต้องสมบูรณ์แบบ (not perfect) ครบถ้วน แต่จำเป็นต้องตรวจสอบความถูกต้องของข้อมูลเฝ้าระวัง (be validated) ซึ่งระบบเฝ้าระวังโรค ต้องพึ่งพาทรัพยากรด้านสุขภาพมหาศาล (Depends greatly on health resources) มีติดตามเฝ้าดูแนวโน้มของโรคในระยะยาว (Long term monitoring) ในบางเวลา (สัปดาห์, เดือน, ปี) รวมถึง ต้องมีการกำหนดนิยามโรคที่ได้มาตรฐาน (be standardized) ทั้งนี้ อาจจะมีความล่าช้า (Delay) ในการรายงานบ้าง แต่ต้องทันเหตุการณ์ที่จะนำไปใช้เพื่อตอบโต้สถานการณ์
ความแตกต่างระหว่างสถิติโรค (Disease statistics) กับการเฝ้าระวังโรค (Disease surveillance) กล่าวคือ
สถิติโรคมีจุดประสงค์เพื่อบ่งชี้ขนาดปัญหาของแต่ละโรคที่ผู้ป่วยถูกวินิจฉัยสุดท้าย (Confirmed case) เรียบร้อยแล้วตามที่กำหนด ไม่เน้นการทันเวลา สรุปผลและรายงานตามวงรอบที่กำหนด เช่น ปีละครั้ง และที่สำคัญไม่มีการเชื่อมโยงการดำเนินงานทางด้านสาธารณสุข
ในขณะที่ การเฝ้าระวังโรค มีวัตถุประสงค์เพื่อการตรวจจับปัญหา (โรค) แต่เนิ่น จึงรายงานตั้งแต่ผู้ป่วยสงสัย (Suspected case) และเฝ้าดูติดตามข้อมูลอย่างใกล้ชิด มีการรายงานทุกสัปดาห์ ที่สำคัญคือ จะเฝ้าระวังเฉพาะโรคหรือภัยสุขภาพที่จำเป็นทางด้านสาธารณสุข และนำผลจากการเฝ้าระวังไปประยุกต์เชื่อมโยงกับการดำเนินงานทางด้านสาธารณสุขอย่างชัดเจน เช่น การปรับเปลี่ยนมาตรการ หรือ ปรับปรุงพัฒนานโยบายเพื่อการป้องกันควบคุมโรคอย่างเป็นรูปธรรม
การกำหนด นิยามการเฝ้าระวังโรค จะต่างจากนิยามการสอบสวนโรค เพราะนิยามการเฝ้าระวังจะมี 3 ระดับตามหลักการในรูปที่ 6 กล่าวคือ (สามารถศึกษารายละเอียดใน คู่มือ นิยามโรคและแนวทางการรายงานโรคติดต่ออันตรายและโรคติดต่อที่ต้องเฝ้าระวังในประเทศไทย โดย กองระบาดวิทยา กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข)
1) ผู้ป่วยสงสัย (Suspected case); ในกรณีของโรคอุบัติใหม่ อาจจะเรียกว่า Patient under investigation (PUI) เป็นผู้ป่วยที่มีอาการและอาการแสดง ร่วมกับ ประวัติการเจ็บป่วยที่เข้าได้กับ โรคนั้นๆ
2) ผู้ป่วยน่าจะเป็น (Probable case); เป็นผู้ป่วยที่มีลักษณะของ ผู้ป่วยสงสัย (Suspected case) และมีผลการตรวจทางห้องปฏิบัติการเพื่อการคัดกรองเป็นบวก ร่วมกับ มีความเชื่อมโยงทางระบาดวิทยา (Epidemiological linkage) ที่บ่งชี้ถึงความสัมพันธ์ของโรคในกลุ่มประชากรว่า มีประวัติมาจากแหล่งที่มาเดียวกัน หรืออยู่ในเหตุการณ์ที่ทำให้เกิดการสัมผัสเชื้อก่อโรคร่วมกัน
3) ผู้ป่วยยืนยัน (Confirmed case); เป็นผู้ป่วยที่มีลักษณะของ ผู้ป่วยสงสัย (Suspected case) หรือ ผู้ป่วยน่าจะเป็น (Probable case) ที่มีผลการตรวจทางห้องปฏิบัติการที่เป็น gold standard ของการตรวจยืนยันของโรคนั้นๆ ซึ่งให้ผลเป็นบวก หรือ บ่งชี้ว่ามีการติดเชื้อจริง เช่น ผลการตรวจหาสารพันธุกรรมของเชื้อ เป็นต้น
แต่รายละเอียดในนิยามแต่ละระดับของแต่ละโรคจะแตกต่างกันและบางโรคถูกกำหนดให้คัดผู้ป่วยเข้าสู่ระบบเฝ้าระวังตั้งแต่เข้าได้กับนิยามของ ผู้ป่วยสงสัย (Suspected case) หรือ บางโรคจะคัดเอาเฉพาะ ผู้ป่วยยืนยัน (Confirmed case) เท่านั้นเข้าสู่ระบบเฝ้าระวัง ทั้งนี้ ขึ้นอยู่กับ กองระบาดวิทยา กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุขกำหนด
ที่สำคัญนิยามการเฝ้าระวัง จะเน้นความจำเพาะเจาะจง (Specificity) มากกว่าความไว (Sensitivity) และจะเปลี่ยนแปลงตามองค์ความรู้หรือการตรวจทางห้องปฏิบัติการที่ทันสมัยขึ้นในแต่ละยุค จะไม่เปลี่ยนแปลงไปตามบริบทของพื้นที่ ซึ่งจะแตกต่างจาก นิยามการสอบสวนโรค กำหนดให้ต้องมีนิยามเดียว ที่จะถูกกำหนดโดยผู้สอบสวนโรคหลัก ในการสอบสวนโรคเดียวกัน นิยามจะแตกต่างกันขึ้นกับธรรมชาติโรค บริบทของการสอบสวนโรค และพื้นที่ และจะเน้นความไว มากกว่าความจำเพาะเจาะจง ทั้งนี้ ในนิยามการสอบสวนโรคต้องระบุ บุคคล เวลา สถานที่ ให้ชัดเจนด้วย
Outbreak investigation
เจตนารมณ์หลักของการสอบสวนทางระบาดวิทยา คือ ค้นหาข้อเท็จจริงของเหตุการณ์ ในการค้นหาสาเหตุและปัจจัยเสี่ยง เพื่อบ่งชี้ประชากรกลุ่มเสี่ยง
วัตถุประสงค์หลักของการสอบสวนทางระบาดวิทยา คือ เพื่อการควบคุมและป้องกันโรค จำกัดวงการระบาด มิให้ระบาดซ้ำ
เอกสารประกอบการสอน CDCU ของ ดร. นพ. ภพกฤต
Here, creativity meets opportunity. Whatever you're building, we're here to help you take the first step with confidence. Driven by curiosity and built on purpose, this is where bold thinking meets thoughtful execution. Let’s create something meaningful together.
-
We're a team of passionate thinkers and doers, dedicated to building with purpose and clarity. Collaboration and curiosity drive everything we do.
-
We believe in keeping things simple, smart, and human. Every project starts with listening and ends with something we're proud to share.
-
From startups to seasoned brands, we partner with people who care about doing things right—and doing them well.
